تاسيس مذهب اباضيه منسوب به عبد الله اباض تميمي (زنده در 86 ق) است. عده اي بر اين باورند که عبد الله در آراء و اعمال خود طبق فتاواي جابر بن زيد عماني (18 يا 21 ق - 93 يا 103 ق) تصميم مي گرفته است. ليکن دستة ديگري از محققان بر آنند که مذهب اباضي در اصل دو موسس داشته است: يکي رهبري سياسي آن را بر عهده داشته است که عبدالله اباض است و ديگري رهبري علمي و فقهي آنرا که جابر ابن زيد مي باشد. لازم به يادآوري است جابر ابن زيد علاوه بر اباضيان نزد علماء و مسلمانان هم دورة خود، به عنوان يكي از ائمة حديث، مقام خاصي داشت.(1)
اباضيه از بازماندگان خوارج زمان خلافت حضرت علي(ع) هستند؛ ليکن آن تفکرات تند و شديد خوارج را ندارند.
منابع استنباط:
مهمترین منابع استنباطی در نزد ایشان عبارت است از:
*کتاب قرآن؛
*سنت متواتر؛
*اجماع؛ (اجماع قولي را حجت قطعي و اجماع سکوتي را حجت ظني مي دانند)
*قياس مطابق قواعد و ضوابط خاص؛
*استدلال؛ (استصحاب، استحسان و مصالح مرسله در آن مي گنجد).(2)
ويژگي هاي فقه:
از ویژگی های فقهی این مذهب می توان به موارد زیر اشاره کرد.
*ايشان قائل به انفتاح باب اجتهاد هستند.
*فقهاي اباضيه، وقوع اجماع ميان اهل حل و عقد را ممکن مي دانند.
*تنها فرقة خوارج هستند که داراي فقه مدون مي باشند.
*اباضيه در بسياري از احکام فقهي –نماز، روزه، حج، زکات- به مذاهب اربعة اهل سنت نزديک هستند.
*علاقة فراواني به مسائل مستحدثه نشان مي دهند.
*ایشان گاهی به رصد مسائل آينده نیز مبادرت می ورزند.(3)
گستره جغرافيائي:
امروزه اباضيه در مناطق مختلف دنياى اسلام -زنگبار تانزانيا و ميزابِ الجزاير، كوه نفوسة ليبى، و جزيرة جربه در تونس- سكونت دارند، ليکن مركز عمدة آنان كشور عمان مي باشد که مذهب اباضيه به عنوان مذهب رسمى اين كشور پذيرفته شده است. مرکزيت عمان براي اين مذهب، به گونه اي است که در ميان پيروان مذهب اباضيه اين ضرب المثل شهرت يافته است: «باض العلم بالمدينه وفرخ بالبصره وطار الي عمان» يعني؛ «علم در مدينه تخم گذاري کرد، در بصره جوجه برآورد و به سوي عمان پرواز کرد».
منابع تحقيق:
قلهاتي، الکشف والبيان.
نورد الدين سالمي، اللمعه المرضيه من اشعه الاباضيه.
علي اکبر ضيائي، معجم مصادر الاباضيه.
عبد الحليم رجب محمد، الاباضيه في المصر والمغرب.
علي يحيي معمر، الاباضيه بين الفرق الاسلاميه.
علي يحيي معمر، الاباضيه في موکب التاريخ.
مسعود جلالي مقدم، دايره المعارف بزرگ اسلامي جلد2.
ابراهيم بحاز، مشوهات الاباضيه.
عمرو خليفه نامي، من هم الاباضيه.
شهرستاني، الملل و النحل.
عبد القاهر بغدادي اسفراييني، الفرق بين الفرق.
ابو الحسن اشعري، مقالات الاسلاميين.
عبد الرحمن بدوي، مذاهب الاسلاميين.
أحمد بن سعيد الشماخي، كتاب السير.
ابو مودود حاجب، سير علماء الإباضية.
عيسى العزري، السير العمانية.
عمرو النامي، دراسات عن الإباضية.
الدرجيني، طبقات المشايخ.
عبد الله بن مداد، سيرة ابن مداد.
جمعية التراث، معجم أعلام الإباضية.
عوض خليفات، نشأة الحركة الإباضية.
فرحات الجعبيري، البعد الحضاري للعقيدة الإباضية.
محمد جواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامي.
محمود شهابي، ادوار فقه.
سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي.
سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري.
--------------------------------------------------------------------------
پاورقي
1.محمد جواد مشکور؛ فرهنگ فرق اسلامی؛ 6.
2.محمد جواد مشکور؛ فرهنگ فرق اسلامی؛ 9؛ سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري؛ 25.
3.سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي؛ 24.